Fort 4a powstał w ramach rozbudowy
i modernizacji dziewiętnastowiecznej Twierdzy Poznań. Jest to fort pomocniczy
artyleryjski. Zbudowany został w latach 1878 – 81.
Z ramienia wojska nadzór nad
budową pełnił Kapitan Walter. Podczas budowy w 1880 nastąpiła katastrofa
budowlana, osunięcie głównego wału.
Fort 4a w Poznaniu posiada narys barkanu
(fort trapezowy) na wale umieszczono cztery trawersy ziemne: dwa, zawierające
schrony (schrony rozebrane), na czole i po jednym na obu barkach. Majdan
wewnętrzny jest podzielony przez trawers osiowy na dwie części. Koszary
umieszczone w szyi fortu, zbudowane jako prosty, jednokondygnacyjny ciąg
pomieszczeń. Elewacja koszar tworzy skarpę fortu w częsci szyjowej. Z koszar
prowadzi centralnie przejście do pomieszczeń pod trawersem osiowym i dalej
symetrycznie na prawą i lewą część majdanu. Symetryczne wyjścia na majdan
prowadzą również ze skrzydeł koszar. Fort otoczony był fosą o szerokości 9 m.
Przeciwskarpa w części czołowej i barkowej murowana (fosa na odcinkach barkowych
i szujowym zasypana przeciwskarpy wysadzone i rozebrane), w części szyjowej -
ziemna. Skarpa jest ziemna, chroniona przez mur Carnota (mur rozebrany).
Przestrzeliwanie fosy zapewniały trzy wewnętrzne kaponiery: asymetryczne
kaponiery czołowe - prawa kaponiera ostrzeliwała odcinek czołowy i prawy bark,
lewa półkaponiera ostrzeliwała lewy bark. Odcinek szyjowy chroniony był przez
kaponierę umieszczoną w koszarach szyi, na prawo od głównej bramy
wjazdowej(wysadzona). Do obu kaponier czołowych prowadziły poterny z majdanów
(lewa rozebrana). Przeciwskarpa zwieńczona była 2.5 metrowej wysokosci płotem
fortecznym, całość obiegała kryta droga. (zachowany fragment na prawym barku).
W roku 1888 fort został zmodernizowany i wzmocniony. Obie kaponiery czoła zostały
rozebrane na ich miejsce wybudowano dwie kaponiery rewersowe przestrzeliwujące
podwójnie odcinek czołowy fosy i odcinki barkowe. Prawa poterna została
przedłużona – wybudowano przejście pod fosą do prawobarkowej kaponiery
rewersowej. Brama główna i wyjazdy na majdany a także wejścia do potern
zaopatrzono w ramach wzmocnienia murami antypodmuchowymi z przejściami
labiryntowymi, okna koszar fortu zostały zamurowane (co drugie) a stropy i
ściany zaopatrzono w poduszki piaskowe.
Po odzyskaniu niepodległości Wojsko
Polskie fort przeznaczyło na cele magazynowe, zachowały się podpisy żołnierzy w
koszarach fortu. Wojsko uprawiało także cebulę na polu na terenia przylegającym
do fortu.
Podczas szturmu Twierdzy Poznań w 1945 roku fort brał udział w obronie
jednak walki trwały tylko dwie godziny – doszło do nich także w poternach fortu
- zachowane ślady na ścianach w podziemiach fortu.
W 1945 r. w czasie działań wojennych
uszkodzone zostały koszary szyi. W latach 1952 – 65 fort został wysadzony i
poddany rozbiórce. Fosa została zasypana ziemia z wykopów pod domy jednorodzinne
rozbudowywanego w pobliżu osiedla.
W latach 80 – tych część koszar użytkowana na
cele magazynowe. Około 1990 roku fort opuszczony zasypywany śmieciami i
dewastowany - wewnątrz koszar spalono między innymi kilka samochodów.
W 1997
roku fort przejmują harcerze i wspólnie z PTOP “Salamandra” zabezpieczają
podziemia fortu przed niekontrolowaną penetracją i dewastacją. Od tego czasu
trwają systematyczne prace nad oczyszczeniem terenu fortu i podziemnych kubatur
ze śmieci i gruzu.
W podziemiach fortu co roku obserwowanych jest kilkadziesiąt
osobników nietoperzy kilku gatunków –miedzy innymi Nocek Duży, Nocek Rudy, Nocek
Natterera, Gacek Brunatny – dzięki harcerzom populacja nietoperzy stale wzrasta.
W zabezpieczonych podziemiach znalazły one doskonałe miejsce do zimowania.
W planach miedzy innymi ścieżka dydaktyczna historyczno przyrodnicza po
obwałowaniach i podziemiach fortu.
Kilka słów na temat nazewnictwa fortu:
Pierwotnie funkcjonowała nazwa “Zwischenwerk 4a” (dzieło pośrednie), póżniej
“Zwischenwerk Waldersee II (IVa)”, w latach międzywojennych “Warownia 4a”. Po
wojnie “Fort IVa” a obecnie Fort 4a.
Opracowanie:
Phm. Konrad
Dąbrowski - H.O.
Harcerski Krąg Miłośników Fortyfikacji i Eksploracji w
Poznaniu.
|
